usualia
ordinis de l verbalia suffixе:
- radicales - transitivitates - negationes - tempores/aspectos/descriptivos -
causativos - modalitates - evidentias - modos - numeros
ante radicale possibile unice 1
praeffixos
- indicatores de l personalia, indefinita aut
reciproca obiectae: й-ор- 'concurrere-incontrare (aliquem)' - в-ор-
'concurrere-incontrare (reciproce-mutue = vicem-inque)', н'-ихм- 'al me donare'
possibile includere multa indicatores de l aspecte aut mode. (e.g. formas de
l verbae col 8 morphemae):
й-уски-иву-гу-ины-тыγм-д-γун
(
obiectos)-
pacare-imperfectos-causativos-intentiones-evidentias-indicativas-plurales
'(praesente) evidente aliquos-(
plure) intendere demandare, ut
(aliquos) (
aliqua monetam)
pacare (pro l aliqua labore)'
verbas habere finita (praedicativa) et infinita (participialia et transgressiva-gerundiva)
formas.
participium de l verbae formare deletione-exclusione de l finalia indicativa
suffixe. participios praeservare categoriam de l tempore, aspecte, numere et modalitate,
set ne habere categoriam de l casu e: hогоңан иγэ уγмыр̌
п‛ры н'ивх итт 'illa-tempore homines, quos (perfecte)
advenire, ut contra l ille battuere, (talia homines) dicere'
(litterale: 'illa-tempore, illum-(singulare) battuente, (talia) adventa homines dicere'), Н'и ин'-ны
ңа ңыңныкта 'me (prompte future) invenire bestiam, quem devorare' (litterale:
me manducare-future (talia) bestiam inquirere-ecce), Н'уин райу-γыт хаузул
йивд' 'mea-possessione plene-scripta papyrum existere', Ымык р̌а-ины
тус под' 'matres carnem, quem considerare (future) frigere, prehendere' (litterale: matres,
frigere-considerare (talia) carnem, prehendere)
participialia
pluralem
indicare reduplicationes: Туин т'осқ-зосқ му-γу hумд'[-γу]
'ista loce multa (cor)rupta naves essere', Иф нок-нок питγы-гу
дуγруγр̌ эвд' 'illos-singulare
multa tenuia libros eligere (et) prehendere (perfecte)'
intensa qualitatem possibile manifestare:
- reduplicationes de l radicale de l participia formae: Пила-пила
эриух hумт мор̌қад '(pisces, quos) in
el extreme granda rivule vivere' (litterale: extreme-granda
flumin-e vivente viva (pisces))
- sonorisata occlusivos (б, д, д', г, г) possibile accentuare
intensitatem aliqua qualitativa participium: тузла чаҳ 'frigida
aquas' - дузла чаҳ 'extreme-frigida aquas'
- quoque vocalia longitudine possibile accentuare intensitatem
aliqua qualitatem: мы̄т'ка
вын' 'extreme-minuscula catillos', ңарла̄
лыγи 'extreme-pinguia salmones'.
- quoque suffixos -кар-, -катн-, (кыл- 'essere longa' - кыл-кар-
'essere extreme longa', так- 'essere calorata' - так-катн-
'essere extreme calorata').
specifica adiectiva vocabularios ne existere. simile l Coreana (et minore
Iaponica) linguae, qualitativa verbas complere semantica functionam de l adiective:
Тыф пилд' 'domos granda', Умгу пот'урд'
'feminas bella', Ла т'ивд' 'Ветер frigida'.
modos
indicativae finita verbalia formas habere usuale suffixum -д'/-т'
(Амур), -д/-нд/-нт (O東-Сахалин), -т (N北-Сахалин).
finita verbas habere regularia (singularia, dualia et pluralia)
personalia
indicatorem unice imperativa mode.
| |
Амур dialectos |
O東-Сахалин dialectos |
| sing |
plur |
dual |
sing |
plur |
dual |
| 1. personas |
-ныкта/-ныхта |
-да |
-нытэ/-нтэ |
|
-да |
-натэ |
| 2. personas |
-йа/-й |
-вэ/-бэ/-пэ |
|
-йа/-й |
-вэ/-бэ/-пэ |
|
| 3. personas |
-ғазо |
|
-ғаро |
-ғарғаро |
|
comparare -йа/-й, -вэ/-бэ/-пэ col
praefixos и-, й-, в-, э-, ви-/вэ-
et -ныкта/-ныхта col personalia pronomine н'ың, н'и(н)
finita verbalia formas congruere (facultative) indicative col
numere
de l subiecte: Н'ин чо ниғартот
вид-γун 'nos piscem devorare et (perfecte) evadere' (litterale: 'nos piscem
manducare-poste abire-plure')
praeventiva modos singul. et plural. numeros habere (unice 2. personae):
- singulara suffixos -йра, -ыйра, -ийра, -ныра (Амур), -иныңра,
~йаңра (O東-Сахалин) ~ Latina classica noli : Зосқу-ныра!
'(prohibitiones:) te-ne-destruere!'',
- plurala suffixos -йтла, -ыйтла/-уйтла (Амур), -иныңта,
~йаңта (O東-Сахалин) ~ Latina classica nolite : Чо к‛э хугу-йтла!
'(prohibitiones:) piscem sine-aquae vos-ne-deserere-relinquere!'.
Амур dialectos habere specifica permissiva indicatorem (unice 2. personae):
- sing -гира (Ви-ины-ға ви-гира
'sit-te-desiderare-ire, ire-por-el-favore'.)
- plur -гирла
personas quoque col alia
morphophonologica factore affectare electionem de l
transgressiva-gerundiva, iterativa, negativa et evidenta suffixe
col componente р aut т (aut н)
O東-Сахалин dialectos habere
optativa suffixos
-ғо/-ғай/-ҳай, (homonyma
l contitionalia transgressiva-gerundiva indicatore):
Ра-ғай! '(me possibile-deserere)
bibere-contitione-(sit ...)!'.
tempores
- ne-futura tempores habere nulla suffixum (-Ø-): Иф ра-Ø-д'
'illos-singulare (praesente aut praeterite) bibere'
- futura temporem indicare suffixos -ны- (Амур), -и-
(O東-Сахалин): Иф ра-ны-д' 'illos-singulare (future) bibere'.
indicatores
iterativa -р̌а-/-т‛а-
(Амур),
-р̌а-/-т‛а-/-на- (O東-Сахалин)
situare in el compositione de l verbae identica positione de l suffixe de l tempore:
Толвайңы н'и п‛хироҳ ви-Ø-д 'aestate me silvae-forestae
vadere (
una vice)' -
Толвайңы н'и п‛хироҳ
ви-т‛а-д
'aestate me silvae-forestae
vadere (
multa vice)'.
derivationes de l
multiplicativae:
- ex el simplicia verbae reduplicatione de l radicale: хити- 'elevare'
- хити-хити- 'oscillare', варқо- 'ponere aliqua rem laterale'
- варқо-варқо- 'vacillare (supra l undae)'.
- ex el momentanea verbae reduplicatione de l radicale de l verbae:
т'а- 'pulsare-battuere [una vice-tempore]' - т'а-за- 'pulsare-battuere
[multa vice-tempore]', йама 'spectare [una vice-tempore]' - йама-йама-
'observare [multa vice-tempore]'
- ex el descriptiva-onomatopoetica vocabulo e
aut specifica suffixe -йу- (Амур), -йо (O東-Сахалин): паҳ паҳ
'plausus (portae)' - пағ-йу- 'applaudere', к‛эγр к‛эγр 'sonos
de frictione' - к‛эγр-йо 'scabere-fricare',
aut nulla suffixe: ңау ңау 'miaou (felina sonos)' - ңау-ңау- 'miaou
facere [multa vice-tempore]', к‛аф к‛аф 'sonos de l colaphe-icte' -
к‛аф- к‛аф- 'pulsare-battuere [multa vice-tempore]';
aut duae ista possibilitate: к‛аф к‛аф 'sonos de l colaphe-icte' -
к‛аф к‛ав-йо- 'pulsare-battuere [multa vice-tempore]'
- usitativum indicare specifica suffixos -хы-: Эна чамгун милкхун
му-Ø-хы-та 'omnia alia magos diabolum (praeterite)
se-transformare-usuale'.
- similia significationem manifestare in el compositione de l verbae radicales
de l negativa verbae й-ыγзу- 'ne scire-sapere (aliqua rem aut personam)':
Йаң арак ра-хсу-Ø-нт 'illos-singulare alcoholum
ne-bibere' (litterale: 'bibere-ne-sapere').
aspectos
- imperfecta-initialia aspectum indicare suffixos -иву-:
Иф ви-иву-д' 'illos-singulare vadere', Йаң
лу-иву-д 'illos-singulare initiare-cantare'
- perfecta-intensa-momentanea actione indicare suffixos -кыт-/-γыт-
(Амур), -ҳар-/-ғар- (O東-Сахалин):
Йаң п'ал д'у-ғар-Ø-д 'illos-singulare solum-tabulationem
(perfecte) lavare', Ки ваҳт'-ғар-Ø-д
'calceos-soleas complete-(e)rodere', Р̌ы
одр-ғар-Ø-д 'portas gridare-rugire
[una vice]'
momentanea verbum derivare quoque ex el descriptiva-onomatopoetica
vocabulariae auxiliaria verbas
hа- 'ista mode facere':
ңау ңау 'miaou (felina sonos)' -
ңау hа- 'miaou
facere [una vice-tempore]'',
к‛аф к‛аф '(sonos de l colaphe-icte)'
-
к‛аф hа- 'pulsa
re-battue
re [una vice-tempore]''.
diminutionem de l actione manifestare suffixos -йо-: Ымык
чай
ҳаву-йо-д' 'matres thea-liquorem pauce-calefacere'.
ne existere ne activa ne passiva categorias.
- resultativa categoriam indicare suffixos -кыта-/-γыта-/-хыта-
(Амур), -ҳар-/-ғар- (O東-Сахалин). К‛ува вых-Ø-д'
'filis (praeterite) se rumpere' - К‛ува вых-кыта-д'
'filis rupta'.
-
reflexiva categoriam indicare praefixos п‛[и]-,
origines de l iste - reflexiva pronomines п‛и- 'ipse, sua, se':
лыв- 'occultare' - п‛-лыв- 'se occultare', рыу-
'instruere-educare' - п‛-рыу 'apprehendere-studere'.
-
reciproca categoriam indicare praefixos в- (Амур),
в-, о-, у- (O東-Сахалин), istos substituere pronominalia praefixum
de l obiecte de l transitiva verbae: й-ор- 'concurrere-incontrare
(aliquem)' - в-ор- 'concurrere-incontrare (reciproce-mutue =
vicem-inque)', й-аγаγ- 'disturbare (aliquem)' - в-аγаγ-
'disturbare (reciproce)'
sit transitiva verbas ne habere pronominalia praefixum de l obiecte,
(deinde) reciprocum indicare vocabulo e: п‛ңафқ ңафқ[ху],
п‛ңафқ[ху] п‛ңафқ[ху], орҳ орҳ 'reciproce-mutue'
Имң п‛ңафқ ңафқ лōвд' 'illos-plure reciproce imitare'.
- causativa significationem indicare suffixos -ку-/-гу-
(Амур), -ң-/-ңг-/-к-/-г-/-ку-/-гу- (O東-Сахалин), et obiectom
indicare suffixos de l dativa-accusativa casu e:
-аҳ, ~ Н'и магазиндоҳ ви-Ø-д'
'me tabernae-mercante vadere' - Иф н'-аҳ магазиндоҳ
ви-Ø-гуд' 'illos-singulare me tabernae
ire-compellare(obligare)'
maxime usualia
modalia suffixos essere:
- -ины- significare intentionem aut voluntatem: Н'и
ра-ины-д 'me intendere-bibere' (O東-Сахалин dialecte
post el iste suffixe possibile sequire aut radicales de l verbae
й-аγн'и- 'desiderare (aliqua rem)' Н'и ра-ин-аγн'и-д
'me desiderare-bibere', aut suffixos de l evidenta actione
-рыγм-/тыγм-/-ныγм-. Йаң ра-ины-рыγм-д
'[me videre, ut] illos-(singulare) intendere-bibere')
- -бын'эво- (Амур) significare incertitatem aut suppositionem
Иф чо ху-бын'эво-д' illos-(singulare) piscem
capere-apparente'; O東-Сахалин dialecte ista significationem
manifestare suffixos -йақ/-йэқ, -йақна/-йэқна, -йақныр/-йэқныр,
: Н'и оулатҳай н'ау мы-йақ(на)/мы-йақныр 'me sit-exclamare
mea-vocem (te)-audire-probabile',
- -γитло/-γитли (Амур, O東-Сахалин), -бара (Амур) et
alia suffixos significare firma confidentiam (finalia positione de
l verbae): Иф чо ху-γитло/ху-бара 'illos-singulare
piscem (perfecte) capere-certe'.
transitivitatem indicare phonetica structuras de l radicale.
- regulare transitiva verbas initiare
fricativa (в, р, з, γ,
ғ, ф, р̌, с, х, ҳ), set intransitiva
verbas - occlusiva consonante (п, т, т', к, қ, п‛, т‛, ч, к‛, қ‛): пыкз-
'vanescere' - выкз- 'perdere, eicere', т‛а- 'se-frigere''
- р̌а- 'frigere'
- transitivitatem aliqua verbas additionale possibile indicare
suffixos -у-: пол- 'cadere' - вол-у- 'causare
(ut aliquos) cadere', т'оз- '(ignis) se extinguere' -
зоз-у-
'(ignem) extinguere'.
- transitivitatem de l maiore archaica verbae indicare obiectiva
praeficos й-, и-, э-
: й-ар- 'nutrire (aliquem)',
и-х- 'mortificare (aliquem)', э-в- 'tenere
(aliqua rem aut personam)'
- set pro l verbae associata col locativa obiecte transitivitatem
indicare locativa praeficos:
hур- (Амур), hус'- (O東-Сахалин) 'ista aut illa loce',
ista praefixum eliminare, sit existere directa obiectos:
hур-тов- 'ligare (aliqua loce)' - чҳас тов- 'a l pale-columnae
ligare ', hур-хэр- 'se adpodiare-reclinare (a l aliquae)' -
ңас к‛эр- 'a l mure-pariete adpodiare-reclinare'
negationem de l
declarativa sententiae indicare usuale
synthetica aut analytica compositiones de l verbae:
- negativa verbas қ‛ау- (Амур) 'nec, ne habere(existere)'
post el dativa-accusativa suffixe -тоҳ/-роҳ/-доҳ de l completa-semantica
(ne auxiliaria) verbae: Иф п‛ры-доҳ
қ‛ау-д' 'illos-singulare (praeterite) ne venire'.
(simile
l Coreana -지 않다)
- negativa verbas қавр-/г̦авр-
'ne essere, ne habere', quem includere a l compositione de l completa-semantica
(ne auxiliaria) verbae: Йаң п‛р̌ы-г̦авр-д
'illos-singulare (perfecte) ne venire'. (simile l Turcica
-ma-)
- negativa suffixos -рла/-тла (Амур), -рло/-тло
(O東-Сахалин): Нафат чэрлаңи н'ихи-ны-рло 'num-que
tua-tarandros me-ne-mortificare-future'.
(simile l Iaponica -ない)
negationem de l
imperativa sententiae
(prohibitionem
)
indicare negativa particulas
т‛а: Т‛а ра-йа! '(
Te requirere-demandare!)
Ne bibere!'.
origines
"НИВХСКИЙ ЯЗЫК"
Е. Ю. Груздева, (Языки мира. Палеоазиатские языки. - М., 1997. - С. 139-154)
"Грамматика нивхского языка". Ч.
1-2. Панфилов В. З. М.-Л., 1962, 1965.
"Словарь нивхско-русский и русско-нивхский: около 4000 слов : посовие для учащихся
начальной школы" Таксами Ч.М 1983
"Из исследований по нивхскому (гиляцкому) языку" Л. Я. Штернберг (ЯЗЫКИ АЗИИ И АФРИКИ. III. Москва, 1979.)